De honger, de honger

 

door Ruben Hofma, 20 juli 2015

 

De vergelijking tussen mens en Caenorhabditis elegans vormt het uitgangspunt van de nieuwe dichtbundel van Jan Lauwereyns. Theorie van de rondworm bestaat uit één lang gedicht, met op elke pagina een deel. Het vormt een liefdesgeschiedenis met min of meer wetenschappelijke onderbrekingen over de C. elegans. Dat blijkt een ongevaarlijk wormpje van maximaal 1 millimeter lang te zijn dat onder de grond leeft en voor neurowetenschappers – Lauwereyns is er zelf een – een geliefd onderzoeksobject. Deze bundel is, bijzonder origineel, een ode aan de rondworm; een fictieve neurowetenschapper raakt in trance door de bewegingen die zijn rondwormen onder de microscoop maken. In realiteit is het Lauwereyns die verwonderd moet zijn geraakt, waarna zijn fantasie werd aangesproken en hij aan het gedicht is begonnen.

 

 

‘De nutteloze, overbodige, triviale pracht / van het lichaam in de dans: // wie waanzin wil begrijpen, / moet de beweging bestuderen.’ Zo opent de bundel. De dichter wil het gedrag van zijn hoofdpersonage net zo transparant maken als het lijfje van de rondworm.  Lauwereyns neemt de bewegingen van de rondworm onder de loep en probeert zodoende het gedrag van een mens te verklaren. Het hoofdpersonage is een neurowetenschapper genaamd Drosselmeyer. Die naam verwijst naar het balletstuk De Notenkraker waarin het meisje Clara droomt over een notenkrakerpop die een prins wordt en haar beschermd tegen de ratten en hun rattenkoning. De notenkrakerpop heeft zij gekregen van de geheimzinnige heer Drosselmeijer.

 

De neurowetenschapper Drosselmeyer heeft zijn werkdag erop zitten en reist naar huis met de metro. Onderweg schrikt hij wakker, in een moment van paniek omdat hij denkt dat hij aangekomen is op zijn station, en hij stapt uit. ‘De rest van de avond, de nacht, / de gebeurtenissen, alles // volgde op een onbewuste, onbedoelde beweging.’ Het blijkt het verkeerde metrostation te zijn. Met deze fout dondert Drosselmeyer in het verhaal van De Notenkraker.

 

Toevallig komt Drosselmeyer de volwassen geworden Clara tegen en raakt plotsklaps onder de indruk van haar volwassen schoonheid. Hij herinnert zich een feestavond met haar, drie jaar geleden: ‘Zij keek niet, maar zag. // Met beide ogen zag ze de open ruimte, iets / wat hij niet kende.’ Clara is inmiddels geen balletmeisje meer, maar een bardame in de schimmige mannentent Het Geheim. Daar gaat het mis; het etentje van Drosselmeyer en Clara loopt ten einde als een maffiafiguur (de rattenkoning) Clara geld biedt om haar borsten te mogen zien. De neurowetenschapper ofwel notenkraker verliest zijn beheersing en steekt de man boven zijn oog met een eetstokje. Vervolgens slaat Drosselmeyer op de vlucht en Clara waarschuwt hem niet terug te komen.

 

Lauwereyns vraagt de lezer een medeonderzoeker te worden. Deze driftige rondwormen – Drosselmeyer, Clara en de maffiafiguur – in de petrischaal, waarom maken zij hun miniemste bewegingen en wat bepaalt de beweegrichting? De honger. O ja, honger is het, allereerst letterlijk; Drosselmeyer is klaar met werken en wil eten. Dan dient de honger naar paarvorming zich aan en vervolgens de honger naar voortplanting. Vooral is er de honger naar verklaring. Dat is de honger van de neurowetenschapper Lauwereyns, een honger waarmee hij de lezer besmet. En alle honger, zowel die van de personages als die van Lauwereyns die met poëzie onderzoek doet naar de rondworm, komt voort uit het verlangen naar tevredenheid, hoe vluchtig die ook is. Dat onstilbare tevredenheidverlangen vormt misschien de waanzin die zijn kansen afwacht om tot uiting te komen, in de kronkelende, haast radeloze bewegingen van rondwormen.

 

Lauwereyns denkt net als bij eerdere bundels goed na over de uiterlijke vorm, want zijn gedichtdelen hebben door de variabele regellengtes de kronkelige bouw van rondwormen. Die gedichtdelen bestaan niet uitsluitend uit mooie poëzie. ‘Gisteren was nooit gebeurd. / Er was geen gisteren, geen verleden, / geen geschiedenis.’ Zoiets is vaker geschreven, de regelafbrekingen maken het niet mooier dan het is. En er had méér redactie mogen plaatsvinden. ‘Hij sprong over de leegte’, schrijft Lauwereyns bijvoorbeeld, en een paar regels daaronder: ‘de leegte die hij bezig was te doorkruisen.’ Dat zijn twee verschillende manieren om de overkant te bereiken. 

 

Aardig zijn de taalspelingen en verwijzingen die Lauwereyns gebruikt. ‘Hij golft er elegant op los’, vergelijkt de dichter Drosselmeyer met de C. elegans. De golfbewegingen van de rondworm zijn tegenstrijdig; ze herhalen of wijken af, precies wat ook ín de naam van het beestje zit: rond voor herhaling, worm voor onvoorspelbaar gekronkel. De tegenstrijdigheid van de rondworm intrigeert neurowetenschapper Drosselmeyer (en Lauwereyns zelf). De dichter verwoordt de trance nog eens in een wetenschaptalig gedicht waarin Drosselmeyer door zijn microscoop de rondwormen bekijkt:

 

*

Lees gedicht

 

*

Het krioelde onder zijn schedeldak.

 

De wormen golfden in prachtige, hypnotiserende

sinusoïden tot aan de koperen barrière.

 

Daar sloeg de chaos toe in het hele lichaam van de C. elegans.

 

De kop, de staart en alle vlees daartussen,

het volledige bestaan van de worm

viel uiteen in autonome neigingen, die trokken en duwden

in tegengestelde richtingen.

 

Hij zoomde in en stelde scherp.

 

Het gewurm hield hem vast.

 

Jan Lauwereyns

Na zijn ongelukkige daad loopt Drosselmeyer langs de kustlijn. ‘hij zag het in de golven. / Hetzelfde was niet hetzelfde, het baren deed iets / geboren worden, iets worden wat / niet helemaal gelijk was aan het vorige.’ Waar rondworm Drosselmeyer heen gaat, blijft een vraag, hij zal een nieuwe beweging maken. Maar hij moet honger lijden, want Clara lijkt uit zicht. Het ongrijpbare slot houdt je nog langer in trance: ‘Hij liep langs de rand van de golven, zette af en toe / een stap opzij, en moest zelfs een enkele keer springen, / om te voorkomen dat het water het denken / aan haar overspoelde.’

 

Jan Lauwereyns, Theorie van de rondworm. Koppernik, Amsterdam 2015, 56 blz., €15,00.

 

Submit to FacebookSubmit to Twitter