Met een symposium over eros en liefde nam prof. dr. Johan Goud vrijdag 24 april 2015 afscheid van zijn hoogleraarschap. Goud, hoogleraar religie en zingeving in literatuur en kunst, organiseerde in totaal zes symposia: over Grunberg, Kopland, Otten, De Jong, ‘de schrijver als nomade’ en ten slotte dit slotsymposium van twee dagen. Veel van Gouds eerdere literaire gasten (zoals Grunberg, Otten, De Jong, Stitou) zijn aanwezig op het symposium over eros en liefde, want, vertelt Johan Goud in toepasselijke termen, de vonk sloeg over, bij ieder van hen op een eigen manier.
Namens Liter ben ik bij de veelbelovende tweede dag van dit symposium, over ‘de mens als verlangend wezen’ (Goud). Nu kun je natuurlijk spreken over de mens als verlangend wezen, maar mooier is nog dit verlangen ook aan den lijve te ervaren. De programmering van deze tweede symposiumdag geeft gelukkig ruimte aan beide, door zowel dichters als theologen en filosofen een podium te geven.

 

De stilte van de wereld voor Bach
Het meest voel ik me een ‘verlangend wezen’ tijdens de voordracht van Marjoleine de Vos, over het gedicht ‘De stilte van de wereld voor Bach’, van Lars Gustafsson. Wat een titel. Wat een gedicht. En dan laat ze ook nog Bach horen: de Johannes Passion, waarin ‘de sopraanstem zich in hulpeloze liefde slingert rond de mildere windingen van de fluit’. Nergens Bach – dat maakt van de mens een verlangend wezen.

 

Lees gedicht

 

De stilte van de wereld voor Bach

 

Er moet een wereld bestaan hebben voor
de Triosonate in D, een wereld voor de partita in A mineur,
maar hoe zag die wereld er uit?
Een Europa van grote lege vertrekken zonder weerklank,
overal onwetende instrumenten
waar Musikalisches Opfer en Das Wohltemperierte Klavier
nooit over een claviatuur waren gegaan.
Eenzaam gelegen kerken
waar de sopraanstem uit de Johannes Passion
zich nimmer in hulpeloze liefde slingerde
rond de mildere windingen van de fluit,
weidse zachtmoedige landschappen
waar alleen oude houthakkers met hun bijlen te horen zijn
het gezonde geluid van sterke honden in de winter
en - als een slingerklok - schaatsen klauwend in glansijs;
zwaluwen schermend in de zomerlucht
schelp waar het kind aan luistert
en nergens Bach, nergens Bach
schaatsstilte van de wereld voor Bach.

 

Lars Gustafssson

Literaire vertolkers van verlangen
Herman Gorter is de krachtigste literaire vertolker van de mens als verlangend wezen. Daar zijn veel sprekers het over eens, want Gorter loopt als een rode draad door alle bijdragen van deze dag. Gorter maakt in zijn poëzie steeds duidelijk hoe onoverbrugbaar de kloof is tussen mensen. De taal der liefde schiet uit haar eigen aard tekort, dat is menselijkheid, zegt Jaap Goedegebuure. ‘Ik wou het helemaal zeggen, maar ik kan het toch niet zeggen’, schrijft Gorter.

 

Kunnen behalve dichters ook romanschrijvers zo’n hunkerend verlangen tot uitdrukking brengen? Volgens Oek de Jong is De avonden (Reve) de roman die dat bij uitstek doet. Terwijl velen menen dat liefde in deze roman geen rol van betekenis speelt, laat De Jong ons zien dat De avonden aan de hand van liefdeloosheid juist iets zegt over liefde. De liefde voor zijn ouders, die hoofdpersoon Frits verdringt, uit zich aan het einde van De avonden in een langgerekt gebed.

 

Volgens Elsbeth Etty gaat alle literatuur over eros en liefde (daarom wil ze als biografe van schrijvers - eerder Henriëtte Roland Holst, nu Willem Wilmink - alle gegevens over hun liefdesleven publiceren). Het kan zo zijn dat alle literatuur over eros en liefde gaat, maar ik vermoed dat het genre van de brief, of de briefroman, de kroon spant. De brief is altijd gericht aan een ander; een brief veronderstelt op de achtergrond de niet te dichten kloof tussen de schrijver en ontvanger. De jonge dichter Maarten van der Graaff spreekt over Gorters brieven (‘Ik denk eigenlijk altijd maar aan twee dingen: aan het socialisme en aan jou’) en over de postmoderne briefroman I love Dick van Chris Kraus. Wie van een beetje postmodernisme houdt moet die roman gaan lezen, denk ik na Van der Graaffs woorden. Ik schat zo in dat I love Dick alle thema’s van deze symposiumdag omvat en beschouwt en hoop het binnenkort aan te schaffen.

 

Door woorden gekust
Goud besluit de dag met zijn slotcollege over zijn liefde voor lezen: ‘Door woorden gekust. Over lezen als liefhebben’. Ook in dit college is het verlangen nooit ver weg. Goud neemt zijn publiek mee in zijn verlangen naar droomtijd, tijd voor in alle richtingen uitwaaierend lezen. Ik schrijf mooie oneliners op, zoals: ‘De kortste weg naar jezelf is een omweg over de hele wereld.’ En: ‘Het boek maakt ons vrij van eigen bodem en opent onze geest voor andere plaatsen.’ Het bestaan met het boek is veelvuldig en ontwapend. Zo voel ik me na deze dag: vol van ideeën en open voor iets nieuws.

 

Janneke van der Veer, 7 mei 2015

 

Van elk symposium verscheen (of: verschijnt) een bundel achteraf, waar de herkauwer alles nog eens rustig na kan lezen en overdenken. In die bundel kun je ook lezen wat theologen Brinkman en Becking zeiden tijdens het symposium - hen heb ik hier buiten beschouwing gelaten. De bundel over dit symposium zal najaar 2015 verschijnen bij Uitgeverij Klement. 

Submit to FacebookSubmit to Twitter