door Len Borgdorff, 19 januari 2021


Het Twitterpodium werd onder zijn voeten vandaan geschoven, binnenkort neemt een groot deel van de wereld opgelucht afscheid van de worst president ever, maar de vraag is of we daarmee wel echt verlost zijn van de Amerikaanse tovenaarsleerling en zijn onbeheersbare trucs. Wat Twitter en andere sociale media losmaakten aan wat er blijkbaar onder mensen leven kan, aan goeds, slechts, moois, lelijks, doordachts en doms komt uitvergroot op ons af, waarbij het slechte en het lelijke en het domme wel erg nadrukkelijk aandacht vragen. Dat blijft; bovendien weten mensen nu hoe ze zelf hun communicatiekanalen moeten graven.

 

Misschien is Twitter zelf ook wel een tovenaarsleerling en dan wel eentje die fanatiek aan het dweilen is door kwaadwillenden binnen het koninkrijk van Twitter te excommuniceren, maar het water vindt zijn weg wel.

 

 

Als Miłosz ontsnapt aan de giftige wereld die Europa in de jaren veertig is, en niet in het minst het geteisterde Polen, en in Amerika terecht komt, laat hij in de gelijknamige cyclus het Kind van Europa aan het woord. Hij schrijft de reeks gedichten in 1946 en doet dat in New York.

 

Hij roemt de sceptische en verfijnde geest van Europa, ‘waar het primitieve volk geen benul van heeft.’ Dat staat in het tweede gedicht. Het derde eindigt als volgt:

 

Weet hoe je met onfeilbare precisie een brand voorspelt.

Waarna je het huis in brand steekt en dat gebeurt wat moest gebeuren.

 

En dan begint het volgende gedicht zo:

 

Laat een klein zaadje van waarheid uitgroeien tot een plant van leugens,

volg niet diegenen na die liegen zonder eerbied voor de werkelijkheid.

 

Laat de leugen logischer zijn dan de gebeurtenissen,

zodat de uitgeputte reizerigers er leniging in vinden.

 

Ik hoef zelf eigenlijk niets te schrijven en kan me beperken tot wat citaten uit deze cynische cyclus, deze gebruiksaanwijzing voor machthebbers en tovenaarsleerlingen.

 

Gedicht 5 opent zo:

 

Laat je woorden niet door hun betekenis betekenen,

maar door tegen wie ze zijn gebruikt.

 

Maak de dubbelzinnige woorden tot je wapen,

dompel heldere woorden in het donker van de encyclopedie.

 

Het verleden, dat helse en het paradijselijke rijk dat mensen er zo graag bij halen ter rechtvaardiging van het een of juist van het ander, krijgt aandacht in het zevende gedicht.

 

7.

 

Wie over de geschiedenis spreekt, is altijd veilig.

De doden staan niet op om te getuigen tegen hem.

 

Elke daad kun je hun toeschrijven, welke je maar wilt

zwijgen zal het enige antwoord zijn.

 

Hun lege gezicht doemt op uit het diepst van de nacht.

Je verleent het de trekken die je nodig hebt.

 

Trots op je macht over mensen die reeds lang verdwenen zijn

verander het verleden naar je eigen, betere gelijkenis.

 

De cyclus is geschikt, merk ik, voor cynici, fijnproevers en andere poëzieliefhebbers, maar ook voor complottheoretici en populisten.

 

Miłosz haalt adem in New York en kijkt terug naar de wereld die hij achter zich liet, een Europeaan in Amerika. Ik lees zijn gedichten en volg het nieuws.

 

De cyclus eindigt zo:

 

Laten we met opeengeklemde lippen, onze logica indachtig,

voorzichtig in het tijdperk treden van het ontketenend vuur.

 

Czesław Miłosz, Gedichten. Gekozen, vertaald en van nawoord voorzien door Gerard Rasch. Uitgeverij Atlas, Amsterdam/Antwerpen 20062.

Submit to FacebookSubmit to Twitter