door Els Meeuse, 4 december 2020

 

Goed nieuws voor de lezer die op zoek is naar een actuele novelle die makkelijk wegleest, maar toch aan het denken zet. Recent publiceerde Hans Werkman De klokkepaardjes (1987) opnieuw en onder een nieuwe titel. Spaanse gaai is een drama dat zich tijdens de Spaanse griep, ruim honderd jaar geleden, afspeelt. De twaalfjarige Feiko ziet hoe zijn zusje, een baby nog, sterft aan deze verschrikkelijke pandemie. Een oud familieverhaal, zo blijkt. De vader van Hans Werkman maakte als kind mee dat zijn zusje overleed aan de Spaanse griep. Dat gegeven zorgt ervoor dat het verhaal nog eens extra bij je binnenkomt. Nee, makkelijk is deze coronapandemie niet, maar feit is wel dat er relatief weinig kinderen het leven laten. Dat was bij de Spaanse griep duidelijk anders.

De titel van het verhaal is een verwijzing naar het gedicht ‘Vlaamse gaai’ van Ria Borkent:

Hij die de hemel op zijn vleugels draagt
is in dit sneeuwgebied een groet van God.
Waar het bos zwijgt als in een wit complot
spreekt hij roerloos. Vooral de kleur gewaagt

 

van een verzoening: blauw met aardetint,
van vrede die zo lijfelijk begint.

 

Zo onvoltooid als een liturgisch beeld
dat weet heeft van een witter perspectief.
Een onruststoker heeft de stilte lief
en staat rechtop, verloren, ongestreeld.

Een klein veertje van deze roofvogel bepaalt in het verhaal de dood van zusje Geertje. Hoe intens is de hoop dat het veertje beweegt op de lippen van de baby. Hoe afschuwelijk het besef dat de dood toch echt zijn intrede heeft gedaan. Feiko vraagt zich in de novelle af: ‘Hoe kon zo’n wreed dier de kleur van de hemel op zijn vleugels dragen?’ De dood rooft Geertje. Hoe kan zoiets verschrikkelijks toch iets moois in zich hebben? De Vlaamse gaai is een groet van God, de vogel spreekt van verzoening, lezen we in het gedicht van Ria Borkent. Dood en leven zijn nauw met elkaar verbonden. Dat komt ook in Spaanse gaai nadrukkelijk naar voren. Er is sprake van een ‘witter perspectief’, een leven na de dood.



De novelle van Werkman doet denken aan het actieboek voor de Week van het christelijke boek dit jaar. Arie Kok putte voor het schrijven van Brood en stenen ook uit zijn familiegeschiedenis. Zijn vader zag ooit zijn broertje voor zijn ogen verongelukken. Een soortgelijk drama, dat bij ouders van jonge kinderen diep binnenkomt.

Hans Werkman is een oudgediende van Liter. Hij stond aan de wieg van Woordwerk, dat later met Bloknoot opging in Liter. Werkmans boek laat zien dat er veel overeenkomsten zijn tussen de Spaanse griep en de coronapandemie waar we ons nu in bevinden. De angst om besmet te worden, scholen die sluiten, het dragen van mondkapjes, economische problemen, maar ook winkeliers die er goed geld aan verdienen. Anderzijds relativeert het verhaal de huidige crisis ook. De Spaanse griep eiste heel wat meer slachtoffers, jong en oud. Medicatie liet toen nogal te wensen over en een vaccin was niet aan de orde.

Spaanse gaai is een novelle en dat heeft tot gevolg dat de karakters niet heel grondig zijn uitgewerkt. Misschien vraagt het onderwerp ook simpelweg om meer woorden. Maar dat neemt niet weg dat dit verhaal de moeite van het lezen meer dan waard is. Mondkapje voor en snel naar de boekwinkel. Het boekje past met gemak in de zak van Sinterklaas.

 

Hans Werkman, Spaanse gaai. Uitg. Aldo Manuzio, Kampen 2020, 112 blz., € 12,50.

Submit to FacebookSubmit to Twitter