door Geert Schipaanboord, 30 september 2019

Uwe Telkamp schetst in De Toren de lotgevallen van de familie Hoffmann uit Dresden. Christian Hoffmann, scholier en later student, is de hoofdpersoon. Daarnaast volgen we zijn vader Richard, chirurg, en zijn oom Menno Rohde, literair uitgever. Ze wonen in een villawijk in Dresden. In de familie Hoffmann is muziek, literatuur en wetenschap belangrijk. Alles ademt de burgerlijke elite van eind negentiende eeuw, maar ze leven een eeuw later, in de communistische DDR.




Telkamp verstaat de kunst om je het Dresden van de jaren '80 te ervaren. Je ruikt de bruinkooldampen die over de stad trekken en je ziet de vergane grandeur van de villa’s van de Hoffmanns voor je. De scene waarin Richard Hoffmann voor zijn ziekenhuis een echte kerstboom probeert te bemachtigen door 's nachts in het bos een boom om te zagen heeft alles in zich. De vernedering dat een vooraanstaande chirurg zich bezig moet houden met het regelen van allerlei basale producten voor zijn afdeling en de conclusie dat de mooiste bomen in het bos bestemd zijn voor het partijkader. Van dit soort absurdistische scenes staat het boek vol. Je voelt mee met Hoffmann als wetenschapper, die via internationale tijdschriften de ontwikkelingen in de handchirurgie volgt, maar zich realiseert dat innovaties zoals die in Hamburg mogelijk zijn, in Dresden onmogelijk zullen zijn.

Wie geïnteresseerd is in politiek en politieke theorie kan zijn hart ophalen aan de beschrijvingen over de Oost-Duitse staat. Onovertroffen is de beschrijving van de bureaucratie en de minachting door de staat van haar burgers. Richard moet een viool laten taxeren en laten vastleggen dat de viool tot het cultureel erfgoed van de DDR behoort. Na een urenlange tocht door een immens gebouw blijkt dat alleen zijn viool is getaxeerd, maar dat voor de strijkstok een andere van staatswege erkend expert is aangesteld. Frustratie over het urenlange wachten en de zinloze bureaucratie werkt contraproductief: wie zich verzet, mag morgen opnieuw in de rij gaan staan.

Wie opgegroeid is in een democratie, heeft vaak karikaturale beelden over een dictatuur en denkt aan staatsterreur en gevangenschap. Uwe Tellkamp schetst vooral de vermoeiende druk tot conformisme en de middelmatigheid van een dictatuur. Zo zien we via Menno Rohde de subtiliteit van censuur. Censuur is bovenal zelf-censuur, de druk die er op schrijvers rust om alleen dat te schrijven wat wordt geaccepteerd. Voor een moeilijke auteur is een eigen werkwijze: Van het boek wordt een fictieve oplage gedrukt en in de praktijk verschijnen slechts een paar honderd exemplaren, die vervolgens netjes worden opgeborgen.

Het lezen van de ruim 800 pagina’s van De Toren is ook een vermoeiende bezigheid. Autobiografische passages worden afgewisseld met pagina’s meer beschouwende delen. Zo halverwege het boek heb ik regelmatig wat bladzijdes overgeslagen. Juist doordat Tellkamp zo concreet is in zijn afrekening van de DDR, heb je er als lezer op een gegeven moment ook genoeg van.

In de communistische Sovjet-Unie en de landen die daaraan verbonden waren, was het socialistisch-realisme de enig toegestane kunstvorm. Kunst moet een herkenbare representatie zijn van de werkelijkheid. De ironie van het boek van Tellkamp is dat hij in de stijl van het socialistisch-realisme een bijtende anti-communistische roman schrijft. Een lezer die houdt van romans die vooral krachtig zijn in wat ze niet benoemen, kan aan De Toren een zware dobber hebben.

De Toren neemt een eigen plaats in binnen de romans over Oost-Duitsland. Op Ostalgie, een Duitse term voor het verlangen naar het leven in Oost-Duitsland, is de auteur niet te betrappen. Het boek is genadeloze afrekening met het geestdodende klimaat van de DDR. Ik kan na het lezen van De Toren de opluchting over de val van de muur in 1989 levendig meemaken. Het oproepen van dat soort krachtige emoties is de kracht van dit boek.

Uwe Telkamp, De Toren (oorspronkelijke titel: Der Turm), Ned. Vertaling in 2009 door Goverdien Hauth Grubben, BV Uitgeverij de Arbeiderspers, Amsterdam

Submit to FacebookSubmit to Twitter