Menselijkheid wint het

 

door Tjerk de Reus, 7 september 2014

 

Het overkomt je als recensent niet elke week en ook niet elke maand: een roman lezen die je helemaal meeneemt, door taal en stijl, verhaal en beeldgebruik. Voor mij is Dit leven van de Zuid-Afrikaanse auteur Karel Schoeman weer eens zo’n roman. Dit leven legt op verbluffende manier de levenservaringen bloot van een Zuid-Afrikaanse vrouw. Het boerenbestaan waarin zij opgroeit, leeft, werkt en sterft, komt prachtig en aangrijpend tot leven.

 

 

Deze roman is niet bijzonder omdat er zoveel spetterende of melodramatische opwinding geserveerd wordt. Opzienbarend in deze zin is de roman niet. Maar de woorden, de zinnen en beelden van deze roman onthullen stapje voor stapje het verleden van een gezin, een levenservaring vol tragiek, maar ook met spoortjes van oprechte menselijkheid. Schoeman schetst de strijd om het bestaan: om fysiek te overleven, maar ook om je staande te houden in het krachtenveld van haat en genegenheid, wroeging en trots. Je zou deze roman een ‘studie’ naar het tragische fenomeen mens kunnen noemen, maar dat zou de verhalende kwaliteiten van Schoeman tekort doen. Niettemin leidt het hier vertoonde vakmanschap tot een confronterend inzicht in de mens, die worstelt met zichzelf en anderen.

 

Het Zuid-Afrikaanse boerenleven in de negentiende eeuw doet natuurlijk meteen denken aan de van oorsprong Hollandse boeren, die destijds in barre omstandigheden leefden en werkten en aan het einde van de eeuw in de Boerenoorlog verzeild raakten. Deze verre wereld komt in beeld via een hoogbejaarde eenzame vrouw, liggend op haar sterfbed. Gedurende één nacht betreedt zij het uitgestrekte landschap van haar familieverleden, dat teruggaat tot eind achttiende eeuw. Ze volgt de chronologie van haar leven, maar laat tussen de regels door vaak al merken waar toekomstige tragiek op de loer ligt. Dat maakt het boek niet alleen meeslepend, maar soms ook beklemmend en zelfs wanhopig. Het is allemaal pijnlijk realistisch, want de beklemming en de wanhoop hebben toch ook alles te maken met gewone mensen, in wie je je herkent.

 

Voor de boerenfamilie die zo in beeld komt, was er niet veel tijd en geld voor leuke dingen. Ook was er een gebrek aan aandacht voor innerlijke ervaringen, voor het delen van verdriet en zorgen. Dat was destijds misschien ‘gewoner’ dan nu, het hoorde bij de sociaal-emotionele context van toen, maar dit aspect wordt toch ook geproblematiseerd door de vertelster zelf. Zij heeft ervaren hoe hardheid, trots en onverzettelijkheid hand in hand gingen met liefdeloosheid en berekening. Haar herinneringen schetsen trefzeker de karakters: de zachtmoedige vader, de meedogenloze moeder, de broer die geknakt is door de liefde. Later is er de kleinzoon in wie de zachtmoedigheid van de vader voortleeft, maar zijn vrouw is al evenzeer verstrikt in egocentrische verlangens. Als je het zo opsomt, klinkt het als een langgerekt relaas van treurnis, maar toch is het nergens koud of kil. Schoeman schrijft met grote betrokkenheid over deze mensen en hij laat zien hoe het ‘werkt’ tussen mensen: hoe ze vastgepind zitten in hun standpunten, karaktereigenschappen en sociale structuren. 

 

De pijn van het samenleven wordt op vele manieren subtiel verwoord, zoals in deze zin: ‘Negen mensen in hetzelfde huis en op dezelfde boerderij, zich buigend over dezelfde taak, gezamenlijk bezig, schouder aan schouder, en toch hebben we elkaar nooit echt leren kennen of een poging tot toenadering gedaan, schampten we elkaar slechts in het voorbijgaan, en gaandeweg zijn de plekjes waar we elkaar schampten uitgegroeid tot zwerende wonden.’

 

De pijn van het samenleven wordt op vele manieren subtiel verwoord, zoals in deze zin: ‘Negen mensen in hetzelfde huis en op dezelfde boerderij, zich buigend over dezelfde taak, gezamenlijk bezig, schouder aan schouder, en toch hebben we elkaar nooit echt leren kennen of een poging tot toenadering gedaan, schampten we elkaar slechts in het voorbijgaan, en gaandeweg zijn de plekjes waar we elkaar schampten uitgegroeid tot zwerende wonden.’

 

Ondanks de kille patronen die deze wereld kenmerken, zijn er ook kleine gebaren van genegenheid. Zo kreeg de vrouw als meisje, kleine cadeautjes die ze op geheime plekken verborg. Gedurende haar hele leven zijn die cadeautjes van betekenis. Ze kan er niet veel mee als kind, want als moeder het zou zien, zou zij het afpakken. Maar in haar belevingswereld zijn het grote dingen.

 

Is er ook vreugde in het leven van deze bejaarde vrouw, nu het slotakkoord van haar leven slaat? Dat is niet zo simpel vast te stellen. Ze was altijd eenzaam, ze moest de sporen volgen die ouders en anderen voor haar hadden uitgezet. Ze is het tegenbeeld van een opstandig, autonoom individu dat opkomt voor eigen rechten. Niettemin ontdek je gaandeweg het verhaal dat er in haar een mysterieuze kracht schuilt. Niet om de wereld naar haar hand te zetten, maar om iets als echte menselijkheid te bewaren. Eigenlijk is deze roman, een bundel voortreffelijk vertelde herinneringen, het bewijs dat ondanks alle tragiek menselijkheid het wint.

 

Karel Schoeman (vert. Rob van der Veer), Dit leven. Uitgeverij Brevier, Kampen 2014, 256 blz., € 19,90 euro. 

Submit to FacebookSubmit to Twitter