door Jan Sonneveld, 27 januari 2014

 

Je bent als lezer pas volwassen als je bent gevallen voor de Russen uit de negentiende eeuw: Dostojevski, Tolstoj, etc. Die aanname hing tijdens mijn literaire ‘opvoeding’ lang als een molensteen om mijn hals. Het duurde dan ook een tijd voor ik ‘hen’ aandurfde. Voor Schuld en boete had ik pas halverwege mijn studie genoeg moed verzameld. De broers Karamazov volgden weer jaren later, tijdens een verre vakantie. In de Laotiaanse hoofdstad Vientiane kocht ik −  in een antiquariaat voor rugzaktoeristen − een paperback van Gogols Petersburgse vertellingen. Een must, aldus Karel van het Reve, omdat alle Russische literatuur eruit ontspringt − vooral uit de verhalen De Neus en De Mantel. Voor Tolstojs Oorlog en Vrede voel ik me overigens nog steeds te klein. Opstanding daarentegen…

 

 

Enfin, een kenner ben ik zeker niet, maar in de loop der jaren ben ik een andere ‘Rus’ gaan koesteren. Tussen aanhalingstekens, ja, want het gaat eigenlijk niet om een echte Rus. Tsjingiz (‘Djengis’) Ajtmatov was een Kirgies, een inwoner van het huidige Kirgizië.
De Duitse monnik Anselm Grün verwees me in een van zijn boeken subtiel naar zijn werk. Dat hij daarnaast ook Dostojevski, Kazantzakis en Pasternak aanhaalde, klonk veelbelovend.

 

Ajtmatov (1928-2008) was een vreemde eend in de Russische bijt. Hij was communist, maar zeker niet kritiekloos. Een Pasternak of Solzjenitsyn was hij echter niet. En als moslim stond hij niet in de religieuze tradities van Dostojevski en Tolstoj.
Waar past hij dan wel? Op de steppe van Centraal-Azië, al speelde Ajtmatov zelf graag met deze vraag. Zo zette hij in zijn verhalen graag twee autonome verhaallijnen naast elkaar. In Het Beulsblok (1986) volgen we een gesjeesde seminarist, die vastbesloten is om vrede te brengen; even denk je met de vroomste van de broers Karamazov van doen te hebben. Tegelijk volgen we een wolvenpaar, zwervend over de steppe, vechtend om te overleven. In De dag die langer duurde dan een eeuw (1995) zien we de lelijke kanten van de communistische heilsstaat, maar ook hoe het blinde vooruitgangsgeloof leidt tot ontdekkingen in de ruimte. De contrasten kruipen vanzelf onder je huid.

 

Ajtmatov was geen veelschrijver. Kwaliteit wint het van kwantiteit, want zijn boeken zijn stuk voor stuk prachtig en verrassend. Qua inhoud en stijl lijkt het er haast op dat Tommy Wieringa Ajtmatov gelezen moet hebben voor hij aan Dit zijn de namen (2012) begon.


Toen Ajtmatov in 2008 overleed, zei de Kazachstaanse dichter Moechtar Sjahanov dat ‘er twee mensen die Djengis heetten beroemd zijn geworden in de wereld. De ene veroverde de wereld met zijn zwaard, de andere met spirituele kracht.’ (Marona van den Heuvel in Trouw, 18 juni 2008). Dat laatste is reden genoeg om weer eens een bezoekje aan uw tweedehands boekwinkel te brengen.
Kijk eens bij de A.
U zult er geen spijt van krijgen.

Submit to FacebookSubmit to Twitter